Foto: Suada Hadzic Matas
„Hasan: To je bila samo uvertira; tamo gdje se spaljuju knjige, na kraju se spaljuju i ljudi.“
Heine, 1892.
Uništavanje kulture kao napad na pamćenje
Još 1892. godine, kada je pisao svoju tragediju Almansor, Heinrich Heine je uspostavio vezu između ubistva ljudi i spaljivanja knjiga. Iako se često citira u kontekstu spaljivanja knjiga u Njemačkoj 1933. godine i kasnijeg progona Jevreja i Holokausta, spaljivanje knjiga može se pratiti mnogo ranije i nije pojava 20. stoljeća. Heine, pjesnik i pisac 19. stoljeća, ostavio je djelo koje otkriva političke i religijske odnose srednjovjekovne Španije, ali čije značenje istovremeno dopire sve do 21. stoljeća.
Nasilje nad kulturom može se pratiti sve do antike i nije fenomen modernog vremena, iako sam pojam za uništavanje kulture – vandalizam – potiče iz vremena Francuske revolucije. Uništavanje kulturnih dobara staro je koliko i rat.
Pored vojnika i civila, u ratu se posebno kulturne karakteristike protivničke strane biraju kao meta. Kulturna dobra imaju ogromnu identitetsku funkciju i svjedoče o prošlosti jednog naroda ili nacije. Ona služe i kao historijski kontinuitet jedne nacije ili etnije i trebaju budućim generacijama svjedočiti o zajedničkom identitetu.
Ciljani napad na određene religijske ili kulturne objekte jedne političke ili religijske grupe i njihove identitetske simbole istovremeno cilja na prekid tog kontinuiteta i brisanje zajedničkog pamćenja.
Vijećnica kao simbol novog Sarajeva
Promjene koje je austrougarska vlast donijela Bosni i Hercegovini (1878–1918) bile su ogromne. Sa naprednom urbanizacijom, ekonomski, kulturni i politički život Sarajeva doživio je radikalan preokret. Prije toga, Bosna i Sarajevo su u putopisima često opisivani kao „egzotični“, „romantični“ ili „orijentalni“.
Jedna od najvećih i najreprezentativnijih građevina nastalih u tom periodu svakako je gradska Vijećnica. Zgrada je završena 1894. godine, a dvije godine kasnije, 1896., svečano otvorena.
Planiranje i izgradnju Vijećnice pomno je nadzirala vlada i finansijski upravnik Benjamin Kállay. Prvi nacrt izradio je arhitekt Karl Parik, ali je zbog snažno integrisanih vizantijskih elemenata naišao na odbijanje kod Kállaya.
Alexander Wittek trebao je preraditi nacrt u neoislamskom, odnosno „orijentalnom“ stilu. Zbog toga je dva puta putovao u Kairo kako bi izradio precizne crteže srednjovjekovnih islamskih spomenika. Kao osnova su mu služile Sultan Hasan džamija u Kairu i grobna džamija sultana Qaitbaya.
Pošto je Wittek umro tokom radova, treći arhitekt, Ciril Iveković, preuzeo je projekat i doveo ga do kraja.
U neposrednoj blizini Baščaršije, na Mustaj-pašinom mejdanu, nazvanom po prvom sarajevskom gradonačelniku Mustajbegu Fadilpašiću, zgrada je od 1896. godine bila sjedište gradske uprave.
Spoj Istoka i Zapada
Vijećnica je arhitektonski, svojom trokutastom formom i „orijentalnim“ elementima, bila reprezentativna ne samo spolja.
I interijer, ukrašen maursko-mamlučkim dekorativnim motivima – šiljastim lukovima, arabeskama i karakterističnim dvostrukim floralnim i geometrijskim ornamentima – bio je impresivan.
Spoj arhitektonskih obilježja karakterističnih za oba kulturna kruga – orijentalni i zapadnoevropski – ukazuje na kontinuitet bosanske kulture i identiteta koji se nastojao očuvati. Ovi napori stvaraju bliskost, pomjeraju granice, stvaraju identifikacijske veze i konstruiraju kolektivno pamćenje.
Vijećnica kao mjesto političkog i kolektivnog pamćenja
Berlinski kongres održan 1878. donio je ne samo ekonomske i kulturne promjene Bosni i Hercegovini, već je i arhitektonski preoblikovao Sarajevo.
Austro-ugarska okupacija i kasnija aneksija 1908. godine izazvale su duboke političke promjene, koje su kod dijela bosanskog stanovništva – pravoslavnih Srba – izazvale otpor.
Da su ovi događaji, koji su neposredno povezani s austrougarskom politikom u Bosni i time s Vijećnicom, koja je između 1910. i 1914. bila sjedište prvog bosanskog parlamenta i simbol demokratske samoodređenosti, u srpskom pamćenju možda negativno konotirani, mora se posmatrati kroz tri aspekta: napredne procese nacionalizacije, Kállayevu politiku „Bošnjaštva“ i atentat 28. juna 1914. pred Vijećnicom.
Ovi događaji, međusobno isprepleteni i neposredno – ponekad i metaforički – povezani s Vijećnicom kao sjedištem austrougarske uprave, važni su za razumijevanje Vijećnice kao „mjesta pamćenja“ u srpskom kolektivnom sjećanju.
Od gradske uprave do Nacionalne biblioteke
U Prvoj i Drugoj Jugoslaviji funkcija zgrade se mijenjala: postala je simbol gradskog identiteta i kulturni centar.
Nakon Drugog svjetskog rata Vijećnica je dobila funkciju Nacionalne i univerzitetske biblioteke, čime je postala čuvar naučne i kulturne baštine Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine. U toj ulozi čuvala je fondove koji dokumentuju multietničku i multireligijsku historiju Bosne i Hercegovine.
Noć kada je gorjela Vijećnica
Dok je 26. augusta 1992. u Londonu počinjala mirovna konferencija o bivšoj Jugoslaviji, u Sarajevu je gorjela historijska kulturna institucija – Vijećnica, koja je tada bila Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine.
U noći između 25. i 26. augusta zapaljena je ciljanim artiljerijskim napadom sa više položaja Vojske Republike Srpske. Zamjenik direktora biblioteke, dr. Fahrudin Kalender, posmatrao je iz svog stana kako fosforne granate padaju na krov i rasprskavaju se, dok zgrada nije planula. Ponovljeni napadi raspirivali su vatru.
Požar je uništio gotovo 90% fonda od oko tri miliona knjiga i uništio jedinstvene arhivalije, rukopise, karte i raritete. Tri bibliotekara bila su u zgradi tokom napada, dok je bibliotekarka Aida Buturović ubijena.
Svjedočenja i forenzičke analize ukazuju da Vijećnica nije bila slučajna meta, već namjerno gađana. András Riedlmayer zaključuje da je napad bio sistematski: okolne zgrade ostale su uglavnom neoštećene.
Napad je izveden nakon prekida vodosnabdijevanja, čime je gašenje požara bilo gotovo nemoguće; tokom gašenja, spasioci su bili pod ponovljenom vatrom.
Napad na zgradu ili pokušaj brisanja identiteta?
Da Vijećnica nije bila kolateralna šteta, nego sistematski uništena – kao i mnogi drugi kulturni i religijski objekti u Bosni i Hercegovini – autorica povezuje i s izjavama tadašnjeg političkog i vojnog rukovodstva Republike Srpske.
„Ne treba da kažemo: uništit ćemo Sarajevo, treba nam Sarajevo. Nećemo reći da ćemo uništiti dalekovode ili isključiti vodu, ne… ali, gospodo, dobro, jednog dana u Sarajevu neće biti vode… moramo mudro reći svijetu da su oni pucali… oni su pucali na vodovodne objekte… to je diplomatija.“
Ratko Mladić, 1992.
Slične manipulacije autorica prepoznaje i u izjavama Radovana Karadžića, koji je za požar u biblioteci optužio bosanske Muslimane, tvrdeći da im se ne sviđa austrougarska arhitektura.
Ove manipulacije, širenje dezinformacija, poricanje i iskrivljivanje činjenica bile su svakodnevne u ratovima 1990-ih i traju do danas. One su dio instrumentarija kojim je srpsko rukovodstvo u Bosni i Hercegovini nastojalo ostvariti svoje ideološke i strateške ciljeve u okviru „etničkog čišćenja“.
Cilj nije bio samo uništiti zgradu i vizuelno promijeniti grad. Namjera je bila dublja: napad na ljudsku svijest i kolektivne identitete.
Gubitak zajedničkog naslijeđa
U trenutku uništenja biblioteke, građani Bosne i Hercegovine i Sarajeva bili su dvostruko lišeni svog naslijeđa: Vijećnica, simbol grada izgrađen u vrijeme Habsburške monarhije, bila je uništena; a Nacionalna i univerzitetska biblioteka, koja je čuvala dokaz o stoljetnoj zajedničkoj historiji bosanskih kršćana i muslimana, nestala je u plamenu.
Oba elementa oblikuju identitetske kolektive. Gubitkom ovih svjedočanstava prekida se historijski kontinuitet i multikulturalni identitet Bosne i Hercegovine. Samim tim prijeti opasnost gubitka kolektivnog pamćenja.
Moderni i kosmopolitski duh Sarajeva i njegova multikulturalnost nisu se uklapali u velikosrpske planove i njihovu interpretaciju historije. Ekskluzivni nacionalizam, koji je postao katalizator ideološki i politički motivisanih sukoba, doveo je do toga da arhitektura, knjige i biblioteka postanu bojno polje na kojem se vodila borba za kolektivno pamćenje i identitet.
„U našoj zemlji sva su sjećanja pred zakonom jednaka.“
Bogdanović, 1993.
Obnova Vijećnice i obnova pamćenja
Nakon uništenja 1992. godine, Vijećnica je dugo ostala simbol gubitka; obnova je počela godinama kasnije i završena 2014. svečanim otvaranjem.
Restauracija je imala za cilj obnoviti arhitektonsku strukturu, ali i simboličku funkciju zgrade kao mjesta zajedničkog kulturnog naslijeđa.
Koji se identitetski obrasci mogu povezati s obnovljenom Vijećnicom? Vijećnica nije bila samo administrativna zgrada u vrijeme Habsburške monarhije ili nacionalna biblioteka u socijalističkoj Jugoslaviji.
Ona je bila metafora multikulturalnosti Sarajeva i Bosne i Hercegovine i kao takva ušla je u kulturno pamćenje stanovništva. Njena destrukcija prekinula je taj kontinuitet.
Obnovom Vijećnice i svečanim otvaranjem 9. maja – Dana pobjede nad fašizmom – nastojalo se obnoviti civilizacijske i kosmopolitske vrijednosti i povezati ih s historijskim značenjem Vijećnice.
Od zajedničkog pamćenja do podjele na „mi“ i „oni“
Svako mjesto nosi svoju specifičnu snagu pamćenja. Mjesto pamćenja – Vijećnica – vizualizirano je u maju 2014., ali se njena identitetska simbolika promijenila.
Diskontinuitet je izmijenio pamćenje. Tamo gdje je nekada postojalo zajedničko pamćenje, nastali su novi identitetski obrasci, formulirani kao „mi“ i „oni“.
Od simboličkog mjesta pluralizma i raznolikosti, Vijećnica je postala mjesto pamćenja žrtava i počinilaca. Ove nove identitetske strukture, nažalost, i danas dominiraju društvom, kako u Sarajevu tako i u cijeloj Bosni i Hercegovini.
Vijećnica danas stoji kao spomenik gubitku, ali i otpornosti kulturnog identiteta. Njena restauracija i kontinuirana naučna obrada koraci su koji čuvaju ne samo arhitektonsku strukturu nego i pamćenje naše zajedničke historije – historije koja se u svojoj međusobnoj isprepletenosti različito predstavlja i tumači.
Namjera vodećih arhitekata bosanskohercegovačke historije tokom 1990-ih bila je stvoriti novu osnivačku priču i prekrojiti historiju.
Na mladim generacijama ostaje da taj narativ analiziraju, preispitaju i kritički interpretiraju, prije nego naslijeđene podjele na „mi“ i „oni“ postanu dio njihovih vlastitih kolektivnih matrica.
Autorica: Suada Hadžić Matas, Doktorandin Mag.LMU München
Literatura
- Karadžić, Radovan: Interview sa Global Perspectives, 2. September 1992.
- Mladić, Ratko, na 16. sastanku Republike Srpske od 12. maja 1992. U: Donia, J. Robert: Iz Skupštine Republike Srpske 1991–1996. Izvodi iz izlaganja poslanika Skupštine Republike Srpske kao dokazni materijal na Međunarodnom krivičnom tribunalu u Hagu. Sarajevo, Tuzla 2012, str. 174–175.
- Riedlmayer, J. András: Crimes of War, Crimes of Peace: Destruction of Libraries during and after the Balkan Wars of the 1990s. Library Trends 56 (2007), str. 107–132, posebno str. 110.
- Riedlmayer, J. András: The Destruction of Cultural Heritage in Bosnia-Herzegovina, 1992–1996. A Post-war Survey of Selected Municipalities. Forum Bosnae 46 (2008), str. 146–173, posebno str. 162.
- Riedlmayer: Crimes of War, str. 112.
- Zećo, Munevera: The National and University Library of Bosnia and Herzegovina during the Current War. The Library Quarterly: Information, Community, Policy 66 (1996), str. 294–301, posebno str. 297.
