Preminuo Ratko Mladić, ratni zločinac osuđen za genocid u Srebrenici i opsadi Sarajeva

Ratko Mladić, pravosnažno osuđeni ratni zločinac, preminuo je u 84. godini. Njegovo ime će ostati zabilježeno kao jednog od ključnih vojnih figura u zločinima počinjenim tokom rata u Bosni i Hercegovini. BBC je nakon njegove smrti objavio detaljnu analizu njegovog puta od oficira JNA do doživotno osuđenog komandanta Vojske Republike Srpske.

Britanski javni servis Mladića naziva "Krvnikom Bosne", što je nadimak koji su mu strani mediji često pridavali tokom godina.

Prizor sa ratišta 1994. godine negdje u Bosni (Foto: Gamma-Rapho Images via Getty Images)

Tokom raspada Jugoslavije i rata u Bosni i Hercegovini, Ratko Mladić, kao komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske, igrao je ključnu ulogu u vojnim operacijama. Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju ga je kasnije osudio za teške zločine, uključujući genocid, progon, istrebljenje, ubistva, deportacije, prisilno premještanje, terorisanje stanovništva Sarajeva, nezakonite napade na civile i uzimanje pripadnika UN-a kao taoca.

Tribunal je utvrdio da je cilj šireg udruženog zločinačkog poduhvata bio trajno uklanjanje Bošnjaka i Hrvata s područja Bosne i Hercegovine, na koje su bosanski Srbi polagali pravo. Tokom ove vojne kampanje, počinjeni su masovni zločini i prisilna protjerivanja.

Nepokajnički Ratko Mladić pokazuje palac gore tokom suđenja u Međunarodnom sudu pravde u Hagu (Foto: Getty Images)

Prema informacijama BBC-a, Mladić je svojim pristalicama Bošnjake predstavljao kao historijske neprijatelje, šireći tvrdnje o navodnim planovima za brutalne zločine nad Srbima. Ova retorika pratila je vojnu kampanju koja je rezultirala masovnim zločinima, progonima i raseljavanjem stanovništva.

Mladić je također izjavio da se "granice crtaju krvlju, a države obilježavaju grobovima".

Ratko Mladić rođen je 12. marta 1942. godine u Božanovićima, nedaleko od Kalinovika. Ovaj datum rođenja potvrđuje zvanična dokumentacija Haškog tribunala, iako je prema BBC-ju, tokom svog života, ponekad tvrdio da je godinu mlađi.

Njegov otac je poginuo dvije godine kasnije kao partizan u borbama tokom Drugog svjetskog rata. Mladić je odrastao u socijalističkoj Jugoslaviji, kratko se školovao za metalskog radnika, a zatim se opredijelio za vojnu karijeru.

Vojnu akademiju završio je sredinom šezdesetih godina, nakon čega je napredovao kroz strukture Jugoslavenske narodne armije (JNA). Tokom svoje karijere, službovao je i komandovao jedinicama u Makedoniji i na Kosovu.

BBC ističe da je smrt Josipa Broza Tita 1980. godine predstavljala jednu od prelomnih tačaka koja je dovela do raspada Jugoslavije.

Nakon što je Hrvatska proglasila nezavisnost 1991. godine, Mladić je kao oficir JNA poslan na područje sukoba. U tom periodu stekao je reputaciju komandanta koji se često nalazio na prvim linijama i lično učestvovao u opasnim vojnim operacijama.

S početkom rata u Bosni i Hercegovini, postao je komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske, na toj funkciji ostajući najmanje do novembra 1996. godine.

Ratko Mladić, i pored svojih zločina, zadržava određenu popularnost među nekim srpskim nacionalistima. (Foto: AFP/Getty Images)

Prema BBC-u, Mladić je Bošnjake posmatrao kroz ekstremno nacionalističku prizmu, smatrajući ih nasljednicima osmanske vlasti, dok je svoju vojnu kampanju predstavljao kao ispravljanje navodne historijske nepravde.

Opsada Sarajeva i genocid

Mladić je osuđen za jedan od četiri zajednička zločinačka poduhvata koji se odnose na Sarajevo. Prema pravosnažnim sudskim presudama, cilj je bio zastrašivanje civilnog stanovništva putem snajperskih i artiljerijskih napada.

Tokom opsade, Sarajevo je bilo okruženo snagama Vojske Republike Srpske sa okolnih brda, a grad je bio izložen kontinuiranom granatiranju i snajperskom djelovanju tokom gotovo četiri godine, što iznosi približno 1.425 dana.

Porodice žrtava ubistava u Srebrenici izražavaju tugu za svojim najmilijima. Mnoge od hiljada onih koji su ostali u neobeleženim grobnicama ekshumirane su radi dostojnog sahranjivanja. (Foto: Getty Images)

Prema BBC-ju, 22. jula 1993. godine na Sarajevo je ispaljeno gotovo 4.000 granata. Ovaj britanski medij navodi da je do kraja opsade poginulo oko 13.000 ljudi, dok dokumenti Tužilaštva Haškog tribunala ukazuju na više od 10.000 mrtvih tokom kampanje snajperskog i artiljerijskog terora.

Grad je pretrpio velika oštećenja, a svakodnevni život stanovnika obeležili su granatiranje, snajperi, kao i nestašice hrane, vode, struje i grijanja.

Zločini nisu bili ograničeni samo na Sarajevo, jer su u područjima pod kontrolom bosanskih Srba ubijane hiljade civila, dok su mnogi zatvarani u logore i druge objekte. Brojne žene su bile žrtve seksualnog nasilja. Tužilaštvo MKSJ-a izjavilo je da su desetine hiljada ljudi bile zadržane u nehumanim uslovima, gde su premlaćivani, silovani i ubijani.

BBC takođe podseća na presretnute vojne komunikacije koje su otkrile način na koji je Ratko Mladić komandovao napadima na Sarajevo.

U jednoj od naredbi bilo je rečeno da se puca u sporim razmacima sve dok ne stigne komanda za prekid, uz usmjeravanje vatre prema delovima grada u kojima živi malo Srba.

U drugom poznatom presretnutom razgovoru, Mladić je tražio da se gađaju sarajevska naselja Velešići i Pofalići, uz poruku: "Gađaj ih da ne mogu spavati. Gađaj ih da im pamet stane."

BBC takođe navodi njegove druge radijske naredbe u kojima je zahtevao brutalno delovanje snaga i insistirao na izvršavanju svojih komandi bez protivljenja.

Tokom rata, njegova supruga i dvoje dece živeli su u Beogradu. Prema BBC-ju, vikendima je odlazio porodici, pokušavajući da izbegne razgovore o ratu.

Njegova kćerka Ana Mladić, koja je imala 23 godine, izvršila je samoubistvo očevim pištoljem. BBC prenosi da je bila u vezi s mladim lekarom i aktivistom za ljudska prava, koji je navodno od nje tražio da se odrekne oca ili prekine vezu.

Mladić se, prema istom izvoru, nikada nije pomirio s njenom smrću i odbacivao je objašnjenje da je izvršila samoubistvo, iznoseći različite teorije o tome šta se dogodilo.

Mršavi zatvorenici u logoru bosanskih Srba 1992. godine. Kasnije su neki od preživjelih prisustvovali suđenju Ratku Mladiću. (Foto: Sygma via Getty Images)

U 1995. godini, NATO je pojačao zračne napade na pozicije Vojske Republike Srpske u blizini Sarajeva. Ovaj vojni pritisak bio je jedan od ključnih faktora koji su doprinijeli okončanju opsade, ali najveći zločin za koji je Mladić pravosnažno osuđen tek je uslijedio.

U istočnom dijelu Bosne, desetine hiljada bošnjačkih civila nalazile su se u i oko Srebrenice, koju su Ujedinjene nacije proglasile zaštićenom zonom.

Dana 11. jula 1995. godine, snage Vojske RS su napale ovu enklavu, a Mladić je ušao u Srebrenicu pred kamerama.

Pred televizijskim kamerama, dijelio je slatkiše djeci i uvjeravao civile da će biti sigurni, dok je istovremeno izjavio da je došlo vrijeme za "osvetu Turcima", nazivajući time Bošnjake.

Pripadnici nizozemskog bataljona UN-a nisu uspjeli zaštititi stanovništvo ove zaštićene zone. Nakon pada Srebrenice, muškarci i dječaci su odvajani od žena, djece i starijih, zatvarani i sistematski odvođeni na mjesta pogubljenja.

Otac kleči na mezaru svog sina u Sarajevu (Foto: Corbis/Getty Images)

Tokom nekoliko dana, ubijeno je više od 8.000 bošnjačkih muškaraca i dječaka, a mnoga tijela su zakopana u masovne grobnice, koje su kasnije premještane u sekundarne i tercijarne grobnice s ciljem prikrivanja zločina.

Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju i Međunarodni sud pravde su utvrdili da je u Srebrenici počinjen genocid. Ratni vođa Ratko Mladić je pravosnažno osuđen za genocid i za svoju ključnu ulogu u operaciji čiji je cilj bio eliminisanje Bošnjaka Srebrenice.

BBC navodi da se ovaj zločin smatra najtežim masakrom na evropskom tlu nakon Drugog svjetskog rata, a također ga opisuje kao jedan od najmračnijih trenutaka u historiji Ujedinjenih nacija.

Tadašnji generalni sekretar UN-a Kofi Annan je kasnije izjavio da odgovornost leži prije svega na onima koji su planirali i izvršili masakr, ali i da je međunarodna zajednica napravila ozbiljne greške u procjeni situacije.

Bjekstvo završilo u Hagu

Mladić je bio optužen za ratne zločine još tokom rata, a Sjedinjene Američke Države su ponudile pet miliona dolara za informacije koje bi dovele do njegovog hapšenja.

Biljana Plavšić, tadašnja predsjednica entiteta RS, smijenila ga je s komandne funkcije 1996. godine pod snažnim međunarodnim pritiskom.

Nakon toga, Mladić se vratio u Srbiju, gdje je uživao zaštitu dijelova državnog i sigurnosnog aparata. U vrijeme vladavine Slobodana Miloševića, živio je prilično otvoreno, odlazio u lov, restorane i na fudbalske utakmice.

Među dijelom srbijanskog stanovništva i stanovnicima entiteta RS, zadržao je status heroja, iako je bio optužen za neke od najtežih zločina u Evropi nakon Drugog svjetskog rata.

BBC ističe da je njegovu sigurnost jedno vrijeme štitila i posebna vojna struktura.

Situacija se promijenila nakon pada vlasti Slobodana Miloševića 2000. godine, uz sve snažniji međunarodni pritisak na Srbiju da surađuje s Haškim tribunalom.

Saradnja s Tribunalom i hapšenje optuženih koji su bili u bjekstvu direktno su bila povezana s evropskim integracijama Srbije.

Mladić se sklonio u ilegalu i godinama mijenjao lokacije, a u početku ga je štitila grupa lojalnih pripadnika osiguranja, dok se kasnije oslanjao na porodicu i rodbinu.

Njegov nekadašnji politički partner Radovan Karadžić uhapšen je u Beogradu u julu 2008. godine nakon godina skrivanja pod lažnim identitetom. Karadžić je također pravosnažno osuđen na doživotni zatvor zbog genocida, zločina protiv čovječnosti i ratnih zločina.

Mladić je pronađen tri godine kasnije, a srbijanske vlasti su ga uhapsile 26. maja 2011. godine, dok je 31. maja prebačen u Hag.

BBC navodi da je pronađen u skromnoj kući u Lazarevu kod Zrenjanina, gdje se skrivao kod rođaka. U trenutku hapšenja, njegovo zdravlje je bilo narušeno, a već je pretrpio više moždanih udara.

Suđenje je počelo 16. maja 2012. godine i trajalo je četiri godine, tokom kojih je sud saslušao gotovo 600 svjedoka i pregledao približno 10.000 dokaznih predmeta.

Tokom procesa su prikazani brojni dokumenti, presretnuti razgovori i videosnimci, uključujući materijal nastao neposredno prije i tokom zločina u Srebrenici.

Mladić je u sudnici odbacivao optužbe i nije pokazivao kajanje, a BBC podsjeća na njegove osmijehe i podignuti palac pred kamerama, kao i na burne reakcije tokom izricanja presude.

22. novembra 2017. godine proglašen je krivim po 10 od 11 tačaka optužnice i osuđen na doživotni zatvor. Presuda je obuhvatila genocid u Srebrenici, progon, istrebljenje, ubistva, deportacije, prisilno premještanje, terorisanje Sarajeva, nezakonite napade na civile i uzimanje talaca.

Nije proglašen krivim za genocid u nekoliko drugih općina u Bosni i Hercegovini, što je Tužilaštvo pokušalo osporiti žalbom. Žalbeno vijeće je 8. juna 2021. godine potvrdilo osuđujuće presude i kaznu doživotnog zatvora.

Među prisutnima tokom izricanja presude bio je Fikret Alić, logoraš čija je fotografija iz 1992. godine, na kojoj je izgladnjelog tijela iza bodljikave žice, postala jedan od najpoznatijih prizora rata.

"Pravda je zadovoljena. Ratni zločinac je osuđen", rekao je Alić, dok su mnoge žrtve i članovi njihovih porodica u sudnici dočekali presudu u suzama.

Reakcije nisu bile jednake; dio žrtava je bio razočaran što Mladić nije osuđen i za genocid u drugim općinama, dok su pojedini političari i dio javnosti u Srbiji i entitetu RS presudu odbacivali ili pokušavali predstaviti kao napad na srpski narod.

BBC podsjeća da su neki političari u entitetu RS tražili da se informacije o haškim procesima uklanjaju iz obrazovnog sistema.

U posljednjim godinama, Mladić je pokušavao ostvariti premještanje ili puštanje iz zatvora zbog zdravstvenog stanja, ali zahtjevi odbrane nisu uspjeli promijeniti njegov pravni status i do smrti je ostao osuđen na doživotni zatvor.

BBC navodi da su Srbija i Rusija tokom godina podržavale određene zahtjeve njegove odbrane, dok su organizacije žrtava u Bosni i Hercegovini upozoravale na kontinuirano veličanje Mladića i negiranje sudski utvrđenih činjenica.

U januaru 2026. godine Sud Bosne i Hercegovine prvostepeno je osudio Miodraga Malića na tri godine zatvora zbog veličanja pravosnažno osuđenih Ratka Mladića i Radovana Karadžića tokom protesta opozicionih stranaka u Banjoj Luci. Ta presuda je u junu 2026. godine postala pravosnažna nakon što je Apelaciono vijeće odbilo žalbe.

Mladić je 27. augusta 2026. godine preminuo tokom bolničkog liječenja u Hagu, a Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične sudove potvrdio je njegovu smrt i naredio potpunu istragu okolnosti njegove smrti.

BBC zaključuje da je Mladić, i nakon pravosnažne presude, ostao predmet oprečnih interpretacija: dio Srba ga nastavlja predstavljati kao vojnika i zaštitnika, dok ga žrtve njegovih zločina i veliki dio međunarodne javnosti pamte prvenstveno po genocidu, opsadi Sarajeva i masovnim zločinima.

Rat koji su tokom devedesetih vodili Mladić, Karadžić i političko-vojne strukture bosanskih Srba završio je prije više od tri decenije, ali posljedice zločina, nacionalističkih politika i njihovog današnjeg veličanja i dalje opterećuju Bosnu i Hercegovinu.

Izvor: BBC, uz provjeru pravnih i faktografskih podataka prema Međunarodnom rezidualnom mehanizmu za krivične sudove i Sudu Bosne i Hercegovine.